Boşanma Hukuku

Boşanma Hukuku Nedir? Hukuki Çerçeve ve Yasal Dayanaklar

Boşanma, sadece eşlerin iradesiyle değil, ancak bir mahkeme kararıyla gerçekleşebilen ve evlilik birliğini yasal olarak sona erdiren hukuki bir süreçtir. Hukuki tanımıyla boşanma davası ve neticesinde verilen karar; evliliği nihayete erdiren, bozucu yenilik doğuran bir karardır.

Evlilik birliği “iki evet” ile başlasa da, sona ermesi için sadece eşlerin anlaşması yeterli değildir. Hukuk sistemimizde boşanmanın gerçekleşebilmesi için üçüncü bir “evet”e, yani aile mahkemesinin kararına ihtiyaç vardır.

Hangi Kanuna Dayanır?

Türk hukukunda boşanma sebepleri ve sonuçları, Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 161. maddesi ile 166. maddesi arasında detaylı bir şekilde düzenlenmiştir. Kanun koyucu, boşanma davası açılabilmesi için belirli hukuki sebeplerin varlığını şart koşmuştur. Bir eş, ancak bu kanun maddelerinde belirtilen sebeplere dayanarak mahkeme önünde boşanma talep edebilir.

Boşanma davaları, aile birliğinin yasal olarak sonlandırılması sürecini kapsadığı için uzmanlık gerektiren bir alandır. Gebze Adliyesinin yargı çevresinde yürütülen süreçlerde, Gebze boşanma avukatı aracılığıyla ya da avukatsız olarak yapılacak başvurularda, Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 161-166. maddeleri arasındaki özel ve genel sebeplerin somut vakalarla desteklenmesi hayati önem taşır. Kanunda sayılan mutlak sebepler ispatlandığında hakim boşanmaya karar vermek zorundayken, nisbi sebeplerde evliliğin taraflar için çekilmez hale gelip gelmediğini takdir eder

Boşanma Sebeplerinin Kapsamı: Özel ve Genel Sebepler

Türk Medeni Kanunu, boşanma sebeplerini niteliklerine göre “Özel Boşanma Sebepleri” ve “Genel Boşanma Sebepleri” olmak üzere iki ana kategoride ele alır. Bu ayrım, davanın ispat yükü ve hakimin takdir yetkisi açısından hayati önem taşır.

1. Özel Boşanma Sebepleri (Mutlak Sebepler)

Kanun koyucu tarafından ismen ve açıkça sayılan sebeplerdir. Bu sebepler “mutlak boşanma sebepleri” olarak da adlandırılır; çünkü bu sebeplerden birinin varlığı ispatlandığında, hakim “acaba evlilik yürür mü?” diye bir takdir hakkı kullanmaz, boşanmaya karar vermek zorundadır.

TMK 161-165 maddelerinde düzenlenen özel sebepler şunlardır:

• Zina (TMK m. 161): Eşlerden birinin sadakat yükümlülüğünü ihlal ederek karşı cinsten biriyle cinsel ilişki yaşamasıdır.
• Hayata Kast, Pek Kötü veya Onur Kırıcı Davranış (TMK m. 162): Eşi öldürmeye teşebbüs, işkence, zulüm veya ağır hakaret gibi onur kırıcı eylemleri kapsar,.
• Suç İşleme ve Haysiyetsiz Hayat Sürme (TMK m. 163): Eşin küçük düşürücü bir suç işlemesi veya haysiyetsiz bir yaşamı (örneğin; uyuşturucu ticareti, randevuevi işletmek gibi) alışkanlık haline getirmesidir,.
• Terk (TMK m. 164): Eşlerden birinin ortak konutu, evlilik birliğini sürdürmemek amacıyla terk etmesi ve haklı bir sebep olmaksızın dönmemesidir,.
• Akıl Hastalığı (TMK m. 165): Eşlerden birinin iyileşmesi imkansız bir akıl hastalığına tutulması ve bu durumun diğer eş için ortak hayatı çekilmez hale getirmesidir,.

2. Genel Boşanma Sebepleri (Nisbi Sebepler)

Kanunda özel olarak isimlendirilmemiş ancak evlilik birliğini temelinden sarsan durumları kapsar. Bu sebepler “nisbi boşanma sebepleri” olarak bilinir çünkü hakime, olayların evliliği çekilmez hale getirip getirmediği konusunda takdir yetkisi tanır.

• Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması (TMK m. 166/1): Halk arasında “şiddetli geçimsizlik” olarak bilinen, eşler arasında ortak hayatı sürdürmenin kendilerinden beklenemeyecek derecede çekilmez hale geldiği durumlardır.
• Anlaşmalı Boşanma (TMK m. 166/3): Evliliğin en az 1 yıl sürmüş olması şartıyla, eşlerin boşanma ve sonuçları (nafaka, velayet, tazminat) konusunda tam bir mutabakatla mahkemeye başvurmalarıdır.
• Fiili Ayrılık (TMK m. 166/4): Daha önce açılan bir boşanma davasının reddedilmesi ve bu kararın kesinleşmesinden itibaren 3 yıl boyunca (yeni düzenlemelerle süre değişebilir) ortak hayatın yeniden kurulamaması durumudur.

Boşanma Davası Nasıl Açılır? Adım Adım Dava Süreci

Boşanma davası, sadece bir dilekçe verip duruşma gününü beklemekten ibaret değildir. Türk hukuk sisteminde boşanma davaları yazılı yargılama usulüne tabidir. Bu, davanın kaderinin duruşma salonundaki sözlerden ziyade, mahkemeye sunulan dilekçelerdeki hukuki argümanlarla belirlendiği anlamına gelir.

Davacı ve davalı tarafın toplamda ikişer adet dilekçe hakkı (Dava, Cevap, Cevaba Cevap, İkinci Cevap) bulunur ve tüm iddiaların bu aşamada, Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) Madde 119’da belirtilen şartlara uygun olarak eksiksiz sunulması gerekir.

Boşanma Davası Hangi Aşamalardan Oluşur?

Bir boşanma davası, teknik olarak dört ana aşamadan geçen bir hukuki inşaat sürecidir:

1. Dilekçeler Aşaması

Sürecin temelinin atıldığı en kritik aşamadır. Davacı dava dilekçesini sunar, davalı buna cevap verir; ardından davacı cevaba cevap yazar ve son olarak davalı ikinci cevap dilekçesini sunar. “İddia ve savunmanın genişletilmesi yasağı” bu aşamadan sonra başlar; yani bu aşamada yazılmayan bir vakıa, ilerleyen aşamalarda davaya dahil edilemez.

2. Ön İnceleme Duruşması

Dilekçeler aşaması tamamlandıktan sonra hakim, tarafları ön inceleme duruşmasına davet eder. Bu duruşma, tanıkların dinlendiği bir aşama değildir. Hakim bu aşamada uyuşmazlık konularını tek tek tespit eder ve dava şartlarını (görev, yetki vb.) inceler. Tahkikat aşamasına geçiş kararı burada verilir.

3. Tahkikat Aşaması (İspat ve Delil)

Davanın en uzun süren kısmıdır. Ön incelemede tespit edilen çekişmeli vakıalar, bu aşamada delillerle ispatlanır.

• Tanıkların Dinlenmesi: Tarafların iddialarını gören, duyan (görgü tanığı olması esastır) şahitler mahkeme huzurunda dinlenir.
• Bilirkişi ve Uzman Raporları: Müşterek çocuklar varsa pedagog veya sosyal hizmet uzmanı ile görüşme sağlanarak “Sosyal İnceleme Raporu” (SİR) alınır. Tazminat hesaplamaları veya mal rejimine ilişkin değerlemeler için dosya bilirkişiye gidebilir.
• Ekonomik ve Sosyal Durum Araştırması (SED): Tarafların gelir durumları kolluk kuvvetleri aracılığıyla araştırılır.

4. Sözlü Yargılama ve Karar

Tahkikat bittikten sonra hakim, taraflara son sözlerini sorar ve davayı karara bağlar. Ancak bu karar duruşmasından sonra hakimin gerekçeli kararı yazması beklenir.

Anlaşmalı ve Çekişmeli Boşanma Arasındaki Temel Farklar

Boşanma davasının türü, sürecin hızını ve işleyişini doğrudan değiştirir.

Anlaşmalı Boşanma

Eşlerin boşanmanın tüm sonuçları (velayet, nafaka, tazminat, mal paylaşımı) üzerinde uzlaşarak hazırladıkları bir protokol ile mahkemeye başvurmalarıdır. Gebze aile mahkemelerinde açılacak anlaşmalı boşanma davalarında tercihen Gebze anlaşmalı boşanma avukatı desteği alınması mümkündür.

• Şartlar: Evlilik en az 1 yıl sürmüş olmalıdır. 1 gün bile eksik olsa anlaşmalı boşanma kararı verilemez.
• Uygulama: Hakim, tarafları duruşmada bizzat dinlemek zorundadır. Taraflar boşanma iradelerini hakimin yüzüne karşı serbestçe açıklamalıdır; avukatın beyanı yeterli değildir.
• Sonuç: Genellikle tek celsede biter ve süreç çok hızlıdır.

Çekişmeli Boşanma

Tarafların boşanma veya ferî sonuçlarında (tazminat, velayet vb.) anlaşamadığı durumdur. Gebze aile mahkemelerinde açılacak çekişmeli boşanma davalarında tercihen Gebze çekişmeli boşanma avukatı desteği alınması mümkündür.

• İşleyiş: Hakim, kusur ilkesine göre hareket eder. Kimin daha fazla kusurlu olduğu (aldatma, şiddet, hakaret vb.) tanık ve delillerle ispatlanmak zorundadır.
• Hakim Takdiri: Anlaşmalı boşanmanın aksine, hakim delilleri serbestçe takdir eder ve vicdani kanaatine göre bir karar verir.

Dava Ne Kadar Sürer?

Bu soruya verilecek cevap, davanın türüne ve mahkemenin iş yüküne göre değişmektedir.

• Anlaşmalı Boşanma: Protokol ve usul işlemleri tamamsa, duruşma günü verildikten sonra genellikle tek celsede sonuçlanır. Gerekçeli kararın yazılması ve kesinleşmesiyle birlikte süreç 1-3 ay arasında tamamlanabilir.
• Çekişmeli Boşanma: Büyük şehirlerdeki iş yükü, tanıkların dinlenmesi, raporların beklenmesi gibi nedenlerle yerel mahkeme aşaması ortalama 1.5 ile 2.5 yıl sürebilmektedir. Yerel mahkeme kararı verdikten sonra taraflar kararı İstinaf (Bölge Adliye Mahkemesi) ve Yargıtay’a taşırsa, sürecin kesinleşmesi 3-4 yılı bulabilir, hatta bazen daha uzun sürebilir.

Boşanmanın Mali ve Hukuki Sonuçları: Haklarınız Nelerdir?

Boşanma süreci sadece evlilik birliğinin sonlandırılması değil, aynı zamanda eşlerin ve çocukların gelecekteki yaşam standartlarını belirleyen mali ve hukuki sonuçların karara bağlandığı bir süreçtir. Hakim, tarafların kusur durumuna ve ekonomik güçlerine göre nafaka, tazminat ve velayet konularında karar verir.

1. Nafaka Türleri ve Belirlenme Kriterleri

Türk Medeni Kanunu’na göre boşanma sürecinde ve sonrasında hükmedilebilecek üç temel nafaka türü bulunmaktadır.

Tedbir Nafakası

Boşanma davası açıldığı andan itibaren, eşlerin ve çocukların barınma ve geçim ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla hakim tarafından geçici olarak bağlanan nafakadır.

• Kusur Aranmaz: Tedbir nafakası verilirken eşin haklı veya haksız olduğuna bakılmaz. Önemli olan ihtiyaç durumudur.
• Ne Zaman Başlar?: Dava tarihinden itibaren başlar ve hüküm kesinleşinceye kadar devam eder.
• Çalışan Eş Alabilir mi?: Evet, eşin çalışıyor olması (asgari ücretli olsa bile) tedbir nafakası almasına engel değildir ancak miktar belirlenirken bu durum dikkate alınır.

İştirak Nafakası

Velayet kendisine verilmeyen eşin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmasıdır.

• Kriter: Çocuğun yaşı, eğitim durumu ve ihtiyaçları ile anne-babanın ekonomik gücü dikkate alınır.
• Süre: Çocuk 18 yaşını doldurana kadar devam eder. Ancak çocuk eğitimine devam ediyorsa, 18 yaşından sonra yardım nafakası adı altında ayrıca talep edilebilir.

Yoksulluk Nafakası (Boşanma Sonrası)

Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan tarafa, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla süresiz olarak verilen nafakadır.

• Kusur Şartı: Nafaka talep eden eşin, diğer eşten daha fazla kusurlu olmaması gerekir. Eşit kusur halinde de nafaka bağlanabilir.
• Yargıtay Uygulaması: Son dönem Yargıtay kararlarına göre, kadının düzenli ve asgari ücretin üzerinde bir geliri varsa veya memur ise yoksulluk nafakası bağlanmayabilir. Ancak her somut olay kendi içinde değerlendirilir.

2. Velayet: Çocuğun Üstün Yararı İlkesi

Velayet davalarında hakimin tek ve en önemli kriteri çocuğun üstün yararıdır. Anne veya babanın taleplerinden ziyade, çocuğun hangi ortamda bedensel ve ruhsal gelişimini daha iyi sürdüreceği araştırılır.

• Uzman Raporları: Mahkeme, pedagog veya sosyal hizmet uzmanlarını görevlendirerek bir sosyal inceleme raporu (SİR) aldırır. Uzmanlar ev ortamını inceler ve çocukla görüşür.
• Çocuğun Yaşı: Ana şefkatine muhtaç yaşta olan (özellikle 0-3 yaş ve okul öncesi) çocukların velayeti, annenin yaşam tarzı çocuğa zarar vermediği sürece genellikle anneye verilir.
• İdrak Çağı: Çocuk idrak çağındaysa (genellikle 8 yaş ve üzeri), hakim çocuğu bizzat dinleyerek fikrini sorabilir.
• Ortak Velayet: Türk hukukunda artık ortak velayet tartışmalı da olsa uygulanmaktadır. Taraflar anlaşırsa ve çocuğun yararına ise hakim ortak velayete hükmedebilir.

3. Maddi ve Manevi Tazminat

Boşanmada tazminat, bir zenginleşme aracı değil, kusurlu tarafın yarattığı tahribatın giderilmesi aracıdır.

Maddi Tazminat (TMK 174/1)

Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan maddi tazminat isteyebilir.

• Neleri Kapsar?: Evlilik birliği devam etseydi elde edilecek faydaların kaybı (örneğin eşin desteği, miras hakkının kaybı vb.) maddi tazminatın konusudur.
• İspat: Maddi zararın varlığı ve karşı tarafın kusuru ispatlanmalıdır.

Manevi Tazminat (TMK 174/2)

Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakları saldırıya uğrayan tarafın talep ettiği tazminattır.

• Hangi Durumlarda İstenir?: Aldatma (zina), fiziksel şiddet, hakaret, aşağılama, evden kovulma gibi onur kırıcı davranışlar manevi tazminat sebebidir.
• Kusur Dengesi: Manevi tazminat alabilmek için talep eden eşin kusursuz veya diğer eşe göre daha az kusurlu olması gerekir. Tam kusurlu eş tazminat alamaz.

4. Mal Rejimi ve Paylaşım

Boşanma davası ile mal paylaşımı davası teknik olarak birbirinden ayrı davalardır. Genellikle boşanma davası kesinleştikten sonra mal rejimi davası görülür.

• Edinilmiş Mallar: 2002 sonrası evliliklerde yasal rejim edinilmiş mallara katılma rejimidir. Evlilik birliği içinde karşılığı verilerek edinilen mallar (maaşla alınan ev, araba vb.) parasal olarak yarı yarıya paylaşılır.
• Kişisel Mallar: Miras yoluyla kalan mallar veya evlenmeden önce sahip olunan mallar paylaşıma dahil edilmez.
• Zina ve Hayata Kastın Etkisi: Eğer boşanma sebebi “Zina (TMK 161)” veya “Hayata Kast (TMK 162)” ise, hakim kusurlu eşin mal paylaşımındaki payını (artık değerdeki payını) azaltabilir veya tamamen kaldırabilir. Bu, zina ispatının en kritik mali sonucudur.
• İhtiyati Tedbir: Mal kaçırmayı önlemek için boşanma davası ile birlikte veya hemen ardından mal rejimi davası açılarak, malların üzerine tedbir konulması talep edilebilir.

5. Ziynet Eşyaları (Düğün Takıları) Kimin Hakkıdır?

Yargıtayın yerleşik içtihatlarına göre; düğünde takılan ziynet eşyaları (çeyrek altın, bilezik, takı setleri vb.), kime takıldığına bakılmaksızın kadına bağışlanmış ve kadının kişisel malı sayılırken bu kararlarda aykırı kararlar da çıkmaya başlamıştır. Düğün videoları ve fotoğrafları, takıların varlığını ve miktarını ispatlamada en önemli delillerdir. Bu nedenle düğün görüntülerinin incelenmesi bilirkişi marifetiyle yapılır.

Uygulamada Boşanma Davaları: Yargıtay Kararlarına Yansıyan Kritik Detaylar

Boşanma davaları sadece kanun maddelerinden ibaret değildir. Yargıtayın yerleşik içtihatları ve hakimlerin takdir yetkisi davanın kaderini belirler.

1. Sosyal Medya, WhatsApp ve Dijital Deliller

Boşanma davalarında en sık düşülen yanılgılardan biri, her türlü kaydın delil olabileceğidir. Dijital deliller bıçak sırtı bir konudur; yanlış toplanan delil sadece davanın reddine değil, delili sunan eşin hapis cezası almasına da neden olabilir.

Yasak (Hukuka Aykırı) Deliller

Eşin haberi olmadan eve yerleştirilen böcek, ses kayıt cihazı, gizli kamera veya telefona yüklenen casus yazılımlar ile elde edilen veriler hukuka aykırı delil sayılabilir.

• Risk: Bu deliller mahkemede hükme esas alınmaz (boşanma sebebi sayılmaz) ve bunu yapan eş hakkında hapis cezası istemiyle dava açılabilir.

Kabul Edilebilir Dijital Deliller

Ancak her dijital veri yasak değildir. Uygulamada şu deliller sıklıkla kabul görmektedir:

• Ortada Duran Telefon: Eşiniz telefon şifresini sizinle paylaştıysa veya telefon masada şifresiz/açık haldeyken ekranda bir bildirim/mesaj gördüyseniz, bu durum hukuka aykırı sayılmayabilir. Çünkü burada bir şifre kırma veya casusluk eylemi yoktur.
• Sosyal Medya Paylaşımları: Herkese açık Instagram, Facebook veya Twitter paylaşımları, yer bildirimleri (check-in), etiketlendiği fotoğraflar delil olarak kullanılabilir. Örneğin; “İş seyahatindeyim” diyen eşin, tatil beldesinde bir başkasıyla etiketlenmesi güçlü bir delildir.
• WhatsApp Web: Eğer ortak kullanılan bir bilgisayarda WhatsApp Web açık bırakılmışsa ve mesajlar kendiliğinden ekrana düşüyorsa, bu verilerin ekran görüntüsü hukuka aykırı olarak kabul edilmeyebilir.

2. Dava Açtım, Artık Bekarım Yanılgısı

Halk arasında en yaygın yanlış inanışlardan biri, dava dilekçesi verildiği an eşlerin bekar gibi yaşayabileceğidir.

• Kural: Boşanma davası açılmış olsa bile, mahkeme kararı verilip kesinleşme şerhi yazılana kadar taraflar resmen evlidir ve sadakat yükümlülüğü devam eder.
• Sonuç: Dava sürerken başka biriyle ilişki yaşamak, nişanlanmak veya imam nikahı kıymak sadakatsizliktir ve kusur sayılır.
• Usul: Eğer dava devam ederken bir sadakatsizlik (zina veya güven sarsıcı davranış) gerçekleşirse, bu yeni olay mevcut davada tartışılmaz. Bunun için yeni bir dava açılması gerekir.

3. Mahkemede Kusur Sayılan İlginç Örnekler

Kanunda yazan genel sebeplerin (şiddetli geçimsizlik) içi, Yargıtay kararlarıyla doldurulmuştur. İşte uygulamada boşanma sebebi sayılan bazı spesifik davranışlar:

Evi Otel Gibi Kullanmak

Eşlerden birinin işi veya geçerli bir mazereti olmaksızın, sürekli geç saatlerde eve gelmesi, evi sadece yatmadan yatmaya kullanması ve evlilik birliğinin sorumluluklarını paylaşmaması Yargıtay tarafından ortak hayatı çekilmez kılan bir kusur olarak kabul edilir.

Ekonomik Şiddet: Cimrilik ve Aşırı Harcama

Sadece fiziksel şiddet değil, parayı bir baskı aracı olarak kullanmak da boşanma sebebidir.

• Örnekler: Eşin maaş kartına el koymak, evin mutfak masraflarını karşılamamak, eşe hiç harçlık vermemek veya aileyi zora sokacak derecede borçlanmak (habersiz kredi çekmek, kumar oynamak) ekonomik şiddettir. Yargıtay kararlarına konu olmuş “tuvalet kağıdını sayarak vermek” gibi aşırı cimrilik halleri dahi boşanma sebebi sayılmıştır.

Eşin Ailesiyle Görüşmesini Engellemek

Bir eşin, diğer eşi ailesiyle görüştürmemesi, ailesini eve almaması veya eşini ailesine göndermemesi sosyal şiddet kapsamında kusur sayılır. Aynı şekilde, eşin ailesine ana kuzusu gibi davranarak sürekli onlarla birlikte yaşamayı dayatmak da kusurdur.

Cinsel İlişkiden Kaçınmak

Evlilik birliğinin temel amaçlarından biri de cinsel birlikteliktir. Geçerli bir sağlık sorunu (fiziksel veya psikolojik) olmaksızın eşlerden birinin cinsel ilişkiden sürekli kaçınması veya yatağını ayırması, Yargıtay tarafından cinsel şiddet ve kusur olarak değerlendirilir.

4. Davayı Kaybettirme Potansiyeli Olan Af Sayılan Haller

Boşanma davası açmayı düşünen veya açan kişilerin en çok dikkat etmesi gereken konu af kavramıdır. Hukuken affeden tarafın dava hakkı düşer.

İstisna: Sırf çocuklar için bir araya gelmek veya zorunlu haller (hastalık vb.) af sayılmayabilir, ancak bu durumun ispatı titizlik gerektirir.

Hangi Davranışlar Af Sayılabilir?

Boşanma davası açmadan hemen önce veya dava sürerken barışmak amacıyla aynı yatakta yatmak veya cinsel ilişkiye girmek.

Birlikte tatile gitmek (özellikle aynı odada kalınmışsa).

“Seni seviyorum”, “Sensiz yapamam”, “Evine dön” gibi yoğun duygu içeren mesajlar atmak.

Hakim, bu davranışları “eşin kusurlarını affetmek” veya “hoş görmek” olarak yorumlarsa açılan boşanma davası reddedilebilir. Örneğin, şiddet gördükten sonra eşinizle tatile giderseniz, o şiddet olayına dayanarak boşanma davası açamazsınız; çünkü affetmiş sayılırsınız.