Miras Hukuku

1-Miras Hukuku Nedir?

Miras hukuku, bir kişinin vefatı sonrasında geride bıraktığı mal varlığının kimlere, hangi oranlarda ve ne şekilde devredileceğini düzenleyen en temel hukuk dallarından biridir. Ancak bu süreç, halk arasında bilindiği gibi sadece tapu devri veya bankadaki paranın paylaşılmasından ibaret değildir. Mirasçılık, haklarla birlikte sorumlulukları da beraberinde getiren ciddi bir hukuki statüdür.

Türk hukuk sisteminde mirasın geçişi, hukuk dilinde külli halefiyet olarak adlandırılan bir ilkeye dayanır. Bu ilkeyi en basit haliyle açıklamak gerekirse; miras, parçalara bölünmeden bir bütün (kül) halinde mirasçılara geçer. Bu durum, mirasçıların vefat eden kişinin yalnızca ev, araba veya arsa gibi aktif mal varlıklarını değil, aynı zamanda varsa borçlarını da otomatik olarak devralması anlamına gelir. Yani yasal mirasçı olduğunuzda, miras bırakanın borçlarından da kaçınma şansınız yoktur; miras bir paket halinde haklar ve borçlarla birlikte size intikal eder.

Mirasçılar için en kritik nokta ise sorumluluğun sınırıdır. Miras bırakanın borçları söz konusu olduğunda, mirasçılar bu borçlardan sadece kendilerine kalan miras payı kadar değil, kendi kişisel mal varlıklarıyla da “şahsen” sorumludurlar. Borç miktarı miras kalan malın değerini aşsa bile, alacaklılar borcun tahsili için mirasçının kendi evine veya maaşına haciz işlemi uygulayabilirler. Bu nedenle miras süreci, sadece bir mal paylaşımı değil, aynı zamanda olası risklerin yönetilmesi gereken hassas bir süreçtir.

Gebze, sanayi ve ticaretin kalbi olması sebebiyle gayrimenkul ve ticari varlıkların yoğun olduğu, dolayısıyla miras intikali süreçlerinin oldukça karmaşıklaşabildiği bir bölgedir. Gebze ve çevresinde gerçekleşen miras davalarında veya intikal işlemlerinde, yerel mahkemelerin işleyişine ve tapu prosedürlerine hakim olmak, sürecin hızlı ve hatasız sonuçlanması adına büyük önem taşır.

2-Yasal Mirasçılar: Miras Kimlere Kalır?

Miras hukukunda en çok merak edilen konu, vefat eden kişinin mal varlığının akrabalar arasında nasıl paylaştırılacağıdır. Türk Medeni Kanunu, mirasçıları karmaşık bir kalabalık olarak değil, belirli bir sıraya ve önceliğe sahip gruplar halinde sınıflandırır. Hukuk dilinde buna zümre sistemi veya derece sistemi adı verilir.

Bu sistemde kan bağına dayalı akrabalar belirli gruplara ayrılır ve kanun, hangi grupta mirasçı varsa, miras orada kalır ilkesini uygular.

Birinci Zümre: Çocuklar ve Torunlar (Altsoy)

Miras paylaşımında ilk sırada her zaman vefat eden kişinin altsoyu yer alır. Altsoy; kişinin çocukları, torunları ve torunlarının çocuklarını kapsayan gruptur.

• Öncelik Çocuklarındır: Eğer miras bırakanın çocukları hayattaysa, miras öncelikle onlara kalır.

• Torunların Hakkı: Eğer çocuklardan biri vefat etmişse ancak onun kendi çocukları (miras bırakanın torunları) hayattaysa, vefat eden çocuğun payı kendi çocuklarına geçer. Buna halefiyet denir. Yani miras hakkı kaybolmaz, bir alt nesle iner.

İkinci Zümre: Anne, Baba ve Kardeşler

Eğer vefat eden kişinin altsoyu (çocuğu veya torunu) hiç yoksa, miras hakkı bir üst basamağa, yani ikinci zümreye geçer.

• Anne ve Baba: Bu grubun başı anne ve babadır. Altsoy yoksa miras anne ve babaya kalır.

• Kardeşler: Eğer anne veya baba vefat etmişse, onların payı kendi altsoylarına, yani miras bırakanın kardeşlerine geçer. Kardeşler de hayatta değilse miras hakları yeğenlere intikal eder.

Üçüncü Zümre: Büyükanne ve Büyükbaba

Miras bırakanın ne çocuğu/torunu (1. zümre), ne de anne/babası veya kardeşi/yeğeni (2. zümre) varsa, miras hakkı üçüncü zümreye geçer.

• Bu grupta mirasçılar büyükanne ve büyükbabalardır (nene ve dedeler).

• Onlar hayatta değilse, miras hakları amca, hala, dayı ve teyze gibi akrabalara geçer.

Zümre Sisteminin Altın Kuralı: Öncelik İlkesi

Miras hukukunun en kritik kuralı şudur: Bir üst zümrede mirasçı varken, bir alt zümreye miras geçmez. Yani, vefat eden kişinin bir tane bile çocuğu veya torunu (1. zümre) varsa; anne, baba veya kardeşler (2. zümre) mirastan pay alamazlar. Aynı şekilde anne veya baba hayattayken ya da kardeşler varken, büyükanne veya büyükbaba (3. zümre) mirasçı olamaz. Sistem her zaman en yakın kan bağını koruyacak şekilde işler.

3-Sağ Kalan Eşin Miras Payı Ne Kadardır?

Miras paylaşımı denildiğinde en çok kafa karışıklığı yaratan ve çok araştırılan konu, vefat eden kişinin eşinin ne kadar miras alacağıdır. Türk Medeni Kanunu’na göre sağ kalan eşin durumu, çocuklar veya kardeşler gibi sabit değildir. Hukuk sistemimizde eşin kendine ait müstakil bir zümresi bulunmaz. Bunun yerine eş, miras bırakanın hangi akrabalarıyla birlikte mirasçı olduğuna göre değişen oranlarda pay alır. Yani eş, tabiri caizse her zümreye eşlik edebilen özel bir mirasçıdır.

Eşin alacağı mirasın büyüklüğü, tamamen kimle birlikte mirasçı kaldığına göre belirlenir. Eşin miras payı oranlarını akılda kalıcı ve net bir tabloyla şu şekilde özetleyebiliriz:

• Eş ve Çocuklar/Torunlar (1. Zümre) Birlikteyse: Eğer vefat eden kişinin çocukları veya torunları hayattaysa, sağ kalan eş mirasın 1/4’ünü (çeyreğini) alır. Geriye kalan 3/4’lük büyük pay çocuklar arasında paylaşılır.

• Eş ve Anne-Baba/Kardeşler (2. Zümre) Birlikteyse: Vefat eden kişinin altsoyu (çocuğu/torunu) yoksa, mirasçılık anne-baba ve kardeşlere geçer. Bu durumda eşin payı artar ve mirasın 1/2’sini (yarısını) alır. Diğer yarısı ise anne, baba veya kardeşlere kalır.

• Eş ve Büyükanne-Büyükbaba (3. Zümre) Birlikteyse: Eğer vefat edenin ne altsoyu ne de anne-babası veya kardeşi/yeğeni varsa, eş büyükanne ve büyükbabalarla (veya onların çocukları olan amca, hala, dayı, teyze ile) mirasçı olur. Bu durumda eş mirasın aslan payını, yani 3/4’ünü alır.

• Eş Tek Başına Mirasçıysa: Eğer miras bırakanın 1., 2. veya 3. zümrede hiç kimsesi yoksa, mirasın tamamı sağ kalan eşe kalır.

Gebze gibi gayrimenkul değerlerinin yüksek olduğu ve aile apartmanı, hisseli tapu veya sanayi arsası gibi karmaşık mülkiyet yapılarının sık görüldüğü bölgelerde, bu oranların doğru hesaplanması hayati önem taşır. Eşin miras payı hesaplanırken yapılan küçük bir zümre hatası, tapu intikal işlemlerinde veya izale-i şuyu (ortaklığın giderilmesi) süreçlerinde ciddi hak kayıplarına neden olabilir.

4-Vasiyetname Düzenleme ve Miras Sözleşmeleri

Miras hukuku, sadece kanunların belirlediği yasal mirasçılara mal kalmasını değil, kişinin hayattayken kendi iradesiyle mal varlığının akıbetini belirlemesini de güvence altına alır. Hukukumuzda ölüme bağlı tasarruf olarak adlandırılan bu imkan sayesinde, kişi vefatından sonra mallarının kime, hangi oranda kalacağını veya kimlerin mirastan pay alamayacağını düzenleyebilir.

Kişinin son arzularını hukuken geçerli kılabilmesi için kanunun emrettiği sıkı şekil şartlarına uyması gerekir. Türk Medeni Kanunu’na göre mal varlığını devretmenin temel yolları şunlardır:

1. Resmi Vasiyetname

Hukuki geçerliliği en güçlü olan ve sonradan iptal edilmesi en zor olan türdür. Resmi vasiyetname; noter, sulh hakimi veya kanunla yetkili kılınmış diğer memurlar huzurunda düzenlenir.

• Nasıl Yapılır? Miras bırakan, arzularını resmi memura bildirir. Memur bu arzuları yazıya döker ve kişiye okutur.

• Tanık Şartı: İşlem sırasında, kişinin akıl sağlığının yerinde olduğuna şahitlik edecek iki tanığın da hazır bulunması zorunludur. Gebze’de bu tür vasiyetname sıklıkla araştırılmaktadır.

2. El Yazılı Vasiyetname

Herhangi bir notere veya resmi makama gitmeden, kişinin kendi başına düzenleyebileceği vasiyetname türüdür. Ancak bu kolaylık, çok katı şekil şartlarını beraberinde getirir.

• El Yazısı Şartı: Metnin tamamı, başından sonuna kadar miras bırakanın kendi el yazısıyla yazılmalıdır. Bilgisayar, daktilo veya başkasının yazısı ile oluşturulan metinler, sadece imza atılsa dahi geçersizdir.

• Tarih ve İmza: Vasiyetnamenin düzenlendiği gün, ay ve yıl açıkça belirtilmeli ve altı mutlaka ıslak imza ile imzalanmalıdır. Bu unsurlardan birinin eksikliği, vasiyetnameyi tamamen geçersiz kılar.

3. Sözlü Vasiyetname

Sadece çok istisnai durumlarda geçerli olan bir yöntemdir. Kişinin resmi veya el yazılı vasiyetname yapma imkanının bulunmadığı; yakın ölüm tehlikesi, hastalık, ulaşımın kesilmesi veya savaş gibi olağanüstü hallerde başvurulur.

• Süreci: Miras bırakan, son arzularını iki tanığa sözlü olarak anlatır. Tanıklar bu beyanı yazıya dökerek veya doğrudan mahkemeye giderek tutanağa geçirtirler.

• Geçerlilik Süresi: Olağanüstü durum ortadan kalktıktan sonra (örneğin kişi iyileşirse veya yollar açılırsa) 1 ay içinde vasiyetname hükmünü yitirir.

4. Miras Sözleşmeleri

Vasiyetname tek taraflı bir işlemken (kişi istediği zaman yırtıp atabilir veya değiştirebilir), miras sözleşmesi iki taraflı bir anlaşmadır. Miras bırakan ile mirasçı arasında yapılır ve her iki tarafın rızası olmadan tek taraflı olarak bozulamaz.

• Mirastan Feragat: En yaygın örneği, bir mirasçının (örneğin bir kardeşin) belli bir karşılık alarak veya almayarak miras hakkından vazgeçmesidir.

• Şekil Şartı: Miras sözleşmelerinin geçerli olabilmesi için tıpkı resmi vasiyetname gibi noter veya sulh hakimi huzurunda, iki tanıkla birlikte düzenlenmesi şarttır.

5-Saklı Pay Hakkı ve Tenkis Davası: Mirasta Dokunulmaz Hisseler

Miras hukukunda en sık düşülen yanılgılardan biri, kişinin hayattayken mal varlığını dilediği gibi, hiçbir sınırlama olmaksızın başkalarına devredebileceği düşüncesidir. Oysa Türk Medeni Kanunu, miras bırakanın iradesine saygı duymakla birlikte, geride kalan yakın aile bireylerini de koruma altına almıştır. Kanun koyucu, mirasın belirli bir kısmını dokunulmaz ilan eder ve miras bırakan bu kısmı vasiyetnameyle bile başkasına devredemez. İşte mirasçıların hakkı olan bu dokunulmaz kısma hukukta saklı pay denir.

Saklı pay sahibi olmak, miras bırakanın mal varlığını bir derneğe, vakfa veya üçüncü bir şahsa bağışlaması durumunda dahi, mirasçının hakkını garanti altına alır. Ancak her akraba saklı pay sahibi değildir. Bu hak sadece kanunun belirlediği çok yakın bir zümreye tanınmıştır.

Kimlerin Saklı Pay Hakkı Vardır?

Hukuk sistemimizde saklı paya sahip olan mirasçılar sınırlıdır ve kardeşler bu grupta yer almaz. Yani bir kişi kardeşini mirastan tamamen mahrum bırakabilir ancak çocuğunu bırakamaz.

• Çocuklar ve Torunlar (Altsoy): Miras bırakanın çocukları ve evlatlıkları, yasal miras paylarının yarısı oranında saklı paya sahiptir.

• Anne ve Baba: Eğer mirasçılar arasında çocuk yoksa ve miras anne-babaya kalıyorsa, onların da saklı pay hakkı vardır.

• Sağ Kalan Eş: Eşin saklı payı, kimle birlikte mirasçı olduğuna göre değişir. Çocuklarla birlikteyse yasal payının tamamı, diğer durumlarda ise payının büyük bir kısmı saklı pay olarak korunur.

Saklı pay hesaplama aracımızı kullanarak hak sahipliklerini kolaylıkla sorgulayabilirsiniz.

Tenkis Davası Nedir? (Hakkınızı Geri Alma Davası)

Eğer miras bırakan, sağlığında yaptığı bağışlarla veya düzenlediği vasiyetnameyle mirasçılarının saklı payına tecavüz etmişse, hakkı yenen mirasçılar tenkis davası açarak bu malların veya değerlerin terekeye geri iadesini isteyebilirler. Tenkis, kelime anlamı olarak indirme, azaltma demektir. Mahkeme, miras bırakanın üçüncü kişilere yaptığı fazla kazandırmaları yasal sınırlara indirerek mirasçının hakkını teslim eder.

Gebze gibi gayrimenkul hareketliliğinin yüksek olduğu bölgelerde, baba veya annenin sağlığında bir çocuğuna gizlice tapu devretmesi veya mal kaçırma amacıyla satış göstermesi sıkça karşılaşılan durumlardır. Bu gibi hallerde tenkis davası, adaletin sağlanması için en etkili hukuki yoldur.

Miras bırakanın tasarrufları ile saklı payınızı ihlal ettiğini ve tenkis edilebilecek miktarı merak ediyorsanız saklı payınızı ve tenkis miktarını sorgulayabileceğiniz tenkis hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.

Dava Açma Süresi: 1 Yıl ve 10 Yıl Kuralı

Tenkis davası açmak için kanunun tanıdığı süreler oldukça kesindir ve bu süreler kaçırıldığında hak iddia etmek mümkün olmaz.

• 1 Yıl: Mirasçının saklı payının zedelendiğini öğrendiği tarihten itibaren 1 yıl içinde dava açması gerekir.

• 10 Yıl: Öğrenme durumu ne olursa olsun, vasiyetnamelerin açılmasından veya mirasın geçmesinden itibaren en geç 10 yıl içinde bu dava açılmalıdır.

Bu davalar, miras bırakanın son yerleşim yerindeki (örneğin vefat eden kişi Gebze’de ikamet ediyorsa Gebze Asliye Hukuk Mahkemesinde) mahkemelerde görülür. Süreç teknik hesaplamalar gerektirdiğinden, hak düşürücü süreleri kaçırmamak adına sürecin başından itibaren sıkı takip edilmesi gerekir.

6-Mirasın Reddi (Reddi Miras) Davası: Borçlardan Kurtulma Yolu

Miras hukuku, mirasçılara mal varlığı bıraktığı gibi bazen yüklü borçlar da bırakabilir. Daha önce bahsettiğimiz külli halefiyet ilkesi gereği, mirası kabul eden kişi borçları da kabul etmiş sayılır. Ancak Türk Medeni Kanunu, mirasçıları miras bırakanın borç yükü altında ezdirmemek için çok önemli bir çıkış kapısı sunar.

Eğer vefat eden kişiden kalan borç miktarı, mal varlığından fazlaysa veya mirasçılar kişisel sebeplerle mirası almak istemiyorlarsa, mirası reddetme hakları vardır. Ancak bu hak, sonsuz bir süreye yayılmamıştır ve çok sıkı şekil şartlarına tabidir.

3 Aylık Kritik Süre ve Başvuru Süreci

Mirasın reddi için kanunun tanıdığı süre, mirasçının ölümü öğrendiği tarihten itibaren 3 aydır. Bu süre bir hak düşürücü süredir; yani 3 ay içinde herhangi bir işlem yapılmazsa, mirasçı mirası borçlarıyla birlikte kayıtsız şartsız kabul etmiş sayılır.

Reddi miras talebi, sulh hukuk mahkemesine yapılır. Mirasçıların bu süreçte “Ben mirası reddediyorum ama şu arabayı alayım” gibi bir şarta veya kayda bağlı beyanda bulunması mümkün değildir. Ret işlemi mirasın tamamını kapsar. Miras payı ve mirası reddedebileceğiniz sürenin durumunu hesaplama aracımızı kullanarak sorgulayabilirsiniz.

Hükmen Red: Borca Batıklık Durumunda Otomatik Koruma

Bazı durumlarda miras bırakanın borca batık olduğu o kadar açıktır ki, mirasçıların ayrıca gidip red beyanında bulunmasına bile gerek kalmayabilir. Kanun koyucu, miras bırakanın ölümü tarihinde ödemeden aciz olduğu açıkça belliyse veya resmen tespit edilmişse, mirasın otomatik olarak reddedildiğini varsayar. Buna hükmen ret denir.

Hükmen red durumunda 3 aylık süre şartı aranmaz; çünkü kanun, kimse borca batık bir mirası kabul etmez mantığıyla hareket eder. Ancak uygulamada, alacaklıların (bankalar, vergi dairesi veya şahıslar) mirasçılara karşı icra takibi başlatmasını önlemek ve durumu hukuken netleştirmek için mahkemeden “Hükmen Reddin Tespiti” kararının alınması en güvenli yoldur.

Gebze ve Çevresinde Mirasın Reddi İşlemleri

Gebze gibi ticaretin ve sanayinin yoğun olduğu bölgelerde, vefat eden kişilerin ticari ilişkilerinden kaynaklı karmaşık borç yapıları sıkça görülmektedir. Miras bırakanın son yerleşim yeri Gebze ise, reddi miras beyanının Gebze Sulh Hukuk Mahkemesine yapılması gerekmektedir.

Bölgedeki ticari hacmin büyüklüğü göz önüne alındığında, terekenin borca batık olup olmadığının tespiti ve 3 aylık sürenin kaçırılmaması hayati önem taşır. Süresi içinde yapılmayan veya usulüne uygun sunulmayan bir red beyanı, mirasçıları ödeyemeyecekleri büyük ticari borçlarla baş başa bırakabilir. Bu nedenle, sürecin yerel mahkeme işleyişine hakim, profesyonel bir hukuki destekle yönetilmesi, mirasçıların kendi mal varlıklarını korumaları adına en doğru adımdır.

5-Miras Paylaşımı ve Ortaklığın Giderilmesi (İzale-i Şuyu)

Miras hukukunda sürecin en sancılı olabildiği nokta, mirasın paylaşılması aşamasıdır. Miras bırakanın vefatıyla birlikte mirasçılar, geride kalan mal varlığı üzerinde otomatik olarak bir ortaklık kurmuş olurlar. Ancak bu ortaklık, bildiğimiz ticari ortaklıklardan farklıdır ve hukuk dilinde el birliği mülkiyeti olarak adlandırılır.

Bu mülkiyet türünde, mirasçıların payları oran olarak belli olsa da (örneğin 1/4 veya 3/8 gibi), bu payların hangi malın neresine denk geldiği belli değildir. Yani bir ev miras kaldıysa, mirasçılardan biri “evin mutfağı benim, salonu senin” diyemez veya kendi hissesini üçüncü bir kişiye tek başına satamaz. El birliği mülkiyetinde, en küçük bir işlem için dahi (kiraya verme, satış, tadilat) tüm mirasçıların oy birliği, yani hepsinin imzası gerekir. İşte aile içi anlaşmazlıkların ve kilitlenmelerin çoğu, bir kişinin bile hayır demesinin yettiği bu katı kuraldan doğar.

Çözüm Yolu: Paylı Mülkiyete Geçiş veya İzale-i Şuyu

Mirasçılar bu kilitlenmeyi aşmak için iki yola başvurabilirler:

1. Anlaşarak Paylaşma: Kendi aralarında yazılı bir sözleşme yaparak veya tapuya giderek el birliği mülkiyetini, herkesin kendi payını dilediği gibi satabildiği paylı mülkiyete çevirebilirler.

2. Mahkeme Yoluyla Paylaşma (İzale-i Şuyu): Eğer mirasçılardan biri bile anlaşmaya yanaşmıyorsa, diğer mirasçılar sulh hukuk mahkemesine başvurarak ortaklığın giderilmesi (eski adıyla izale-i şuyu) davası açabilirler. Bu dava, “ya malı paylaşalım ya da satıp paramızı alalım” demenin hukuki yoludur. Bu konuda daha fazla bilgi için ortaklığın giderilmesi hakkındaki makalelerimize göz atabilirsiniz.

Mahkeme Mirası Nasıl Paylaştırır?

Ortaklığın giderilmesi davasında hakim, durumu inceler ve paylaşımı iki yöntemden biriyle yapar:

• Aynen Taksim (Malın Bölünmesi): Eğer miras kalan mal fiziksel olarak bölünmeye müsaitse (örneğin büyük bir tarlanın ifraz edilerek parçalara ayrılması veya herkese birer daire düşecek bir apartman olması gibi), mahkeme malı mirasçılar arasında paylaştırır. Hukukumuzda asıl olan malın satılması değil, aynen paylaştırılmasıdır.

• Satış Suretiyle Paylaşma (Açık Artırma): Eğer malın bölünmesi mümkün değilse (örneğin tek bir daire veya araba varsa) ya da bölündüğünde değeri çok düşecekse, mahkeme malın açık artırmada satılmasına karar verir. Satıştan elde edilen para, mirasçıların hisseleri oranında banka hesaplarına yatırılır.

Gebze Bölgesinde İzale-i Şuyu Davaları

Gebze, sanayi imarlı arazilerin, hisseli tapuların ve değeri hızla artan gayrimenkullerin yoğun olduğu bir bölgedir. Özellikle imar durumu karmaşık olan arazilerde aynen taksim yapılıp yapılamayacağı, belediye ve tapu mevzuatına hakimiyet gerektiren teknik bir konudur. Mirasçılar genellikle malın satılmasını istemezler ancak doğru hukuki hamleler yapılmazsa, değerli bir mülkün açık artırmada piyasa değerinin altında satılması riski doğabilir. Bu nedenle Gebze Sulh Hukuk Mahkemeleri nezdinde yürütülecek süreçlerde, malın gerçek değerinin tespiti ve satışın en doğru şekilde yönetilmesi, mirasçıların ekonomik kayba uğramaması adına kritik önem taşır.