Fazla Mesaiye Kalmak Zorunlu mu? Onay, Ret ve Fesih

Mesai bitmek üzereyken amiriniz “Bugün herkes iki saat daha kalıyor” dediğinde ilk akla gelen soru şudur: Fazla mesaiye kalmak zorunlu mu? Akşam için planınız olabilir, çocuğunuzu okuldan almanız gerekebilir veya yalnızca dinlenmek isteyebilirsiniz. Peki fazla mesaiyi reddederseniz işten çıkarılabilir misiniz?

Kısa cevap: Kural olarak fazla çalışma işçinin yazılı onayına bağlıdır. Ancak zorunlu nedenlerle yapılan çalışmalar gibi önemli istisnalar vardır; ayrıca işe girerken imzaladığınız sözleşmedeki bir madde hukuki durumu değiştirebilir. Bu yazıda iş hukuku açısından fazla çalışma onayını, onayın geri alınmasını, yıllık sınırı ve fazla mesaiyi reddetmenin feshe etkisini açıklıyoruz.

İçindekiler9 bölüm

Fazla Mesai (Fazla Çalışma) Nedir?

4857 sayılı İş Kanunu’nun 63. maddesine göre genel haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir. Kanunun 41. maddesi uyarınca haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma sayılır. İş sözleşmesinde haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse, sözleşmedeki süre ile 45 saat arasındaki çalışma ise fazla sürelerle çalışma niteliğindedir.

  • Fazla çalışmanın her saati, normal saat ücretinin yüzde 50 fazlasıyla ödenir.
  • Fazla sürelerle çalışmanın her saati, normal saat ücretinin yüzde 25 fazlasıyla ödenir.
  • İşçi isterse zamlı ücret yerine her fazla çalışma saati için 1 saat 30 dakika; her fazla sürelerle çalışma saati için 1 saat 15 dakika serbest zaman kullanabilir.
  • İş Kanunu’nun 41. maddesi kapsamındaki fazla çalışma toplamı, bir işçi için yılda 270 saati geçemez.

Fazla çalışma ücretinin hesabı, günlük ve haftalık sınırlar ile ispat araçları hakkında ayrıntılı bilgi için fazla çalışmanın ispatı ve hesaplanması rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Temel Kural: Fazla Mesai İçin İşçinin Onayı Şarttır

İş Kanunu’nun 41. maddesine göre fazla saatlerle çalışma için işçinin onayı gerekir. İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği’nin 9. maddesi bu onayın yazılı alınmasını ve işçinin özlük dosyasında saklanmasını öngörür.

25 Ağustos 2017 tarihinde yürürlüğe giren değişiklikten sonra geçerli sistem şöyledir:

  • Onay, iş sözleşmesi kurulurken veya fazla çalışma ihtiyacı ortaya çıktığında yazılı olarak alınabilir.
  • Onayın her takvim yılı başında yenilenmesi zorunluluğu kaldırılmıştır.
  • Fazla çalışma yapmak istemeyen işçi, verdiği onayı işverene 30 gün önceden yazılı bildirimde bulunarak geri alabilir.

Yazılı onay yoksa işveren, olağan koşullarda işçiyi fazla mesaiye zorlayamaz. Sözlü olarak “kalırım” denilmesi veya işyerindeki diğer çalışanların fazla mesai yapması, Yönetmeliğin aradığı yazılı onayın yerini tutmaz. Bununla birlikte fiilen yapılan fazla çalışmanın ücret hakkı saklıdır.

İş Sözleşmesindeki “Fazla Mesai Yapmayı Kabul Ederim” Maddesi Geçerli mi?

İş sözleşmelerinde “İşçi, işverenin gerekli gördüğü hâllerde fazla çalışma yapmayı kabul eder” şeklinde hükümlerle sıkça karşılaşılır. Yönetmelik, onayın iş sözleşmesinin kurulması sırasında alınmasına izin verdiği için açık ve yazılı bir sözleşme hükmü kural olarak fazla çalışma onayı niteliği taşıyabilir.

Ancak bu imza sınırsız ve geri alınamaz bir taahhüt değildir:

  • İşçi onayını 30 gün önceden yazılı bildirimle geri alabilir.
  • Onay, yıllık 270 saat sınırının veya emredici günlük çalışma ve dinlenme kurallarının aşılmasına izin vermez.
  • Onay verilmiş olması, fazla çalışma ücretinin ödenmemesini haklı kılmaz.

Bu nedenle işe girişte imzalanan iş sözleşmesinin ve eklerinin bir örneğini almak, fazla çalışma onayının bulunup bulunmadığını öğrenmek açısından önemlidir.

Fazla Mesaiye Kalmamak İşten Çıkarılma Sebebi midir?

Sonuç, geçerli bir yazılı onayın bulunup bulunmadığına ve onayın geri alınmasının hüküm doğurup doğurmadığına göre değişir.

1. Onay Vermediyseniz veya Onayınızı Geri Aldıysanız

Geçerli yazılı onayı bulunmayan ya da onayı geri alma bildirimi hüküm doğuran işçinin, olağan fazla çalışmayı reddetmesi kanundan kaynaklanan bir hakkın kullanılmasıdır. İş sözleşmesinin yalnızca bu nedenle feshedilmesi hâlinde feshin haklı veya geçerli nedene dayanıp dayanmadığı ciddi biçimde tartışmalı hâle gelir. Uyuşmazlıkta onay belgesi, geri alma dilekçesi, bildirimin işverene ulaştığı tarih ve fesih gerekçesi birlikte incelenir.

Geri alma bildirimi hemen değil, işverene ulaşmasından 30 gün sonra sonuç doğurur. Bu nedenle dilekçenin tarihli ve imzalı verilmesi; evrak kayıt numarası, KEP teslim belgesi, noter tebliği veya iadeli taahhütlü posta kaydının saklanması gerekir.

2. Geçerli Yazılı Onayınız Varsa

Geçerli yazılı onayı bulunan ve bu onayı geri almayan işçinin, hukuka uygun bir fazla çalışma talebini sürekli olarak reddetmesi iş ilişkisinin devamı bakımından fesih tartışmasına yol açabilir. Ancak her ret otomatik olarak tazminatsız fesih sebebi değildir.

İş Kanunu’nun 25/II-(h) bendi, işçinin yapmakla görevli olduğu işi kendisine hatırlatıldığı hâlde yapmamakta ısrar etmesini düzenler. Haklı fesih değerlendirmesinde talebin hukuka uygunluğu, açık bir görevlendirme ve hatırlatma yapılıp yapılmadığı, davranışın tekrarı, işçinin mazereti, çalışma ve dinlenme sınırları ile işyerindeki uygulama birlikte ele alınır. Tek bir olaydan hareketle peşinen sonuç çıkarmak doğru değildir.

Onay Aranmayan Hâller: Fazla Mesainin Zorunlu Olduğu Durumlar

Kanun, bazı istisnai durumlarda işçinin önceden verdiği onayı aramaz.

Zorunlu Nedenlerle Fazla Çalışma

İş Kanunu’nun 42. maddesine göre bir arıza sırasında veya arıza ihtimalinde, makine ya da araç-gereç için hemen yapılması gereken acele işlerde veya yangın, sel ve deprem gibi zorlayıcı sebeplerde işveren fazla çalışma yaptırabilir. Çalışma, işyerinin normal işleyişini sağlayacak dereceyi aşmamalıdır.

  • İşçinin önceden verdiği fazla çalışma onayı aranmaz.
  • Fazla çalışma ücreti yine kanundaki zamlı oran üzerinden ödenir.
  • Fazla çalışmayı yapan işçilere uygun bir dinlenme süresi verilmelidir.

“Sipariş arttı”, “sevkiyat yetişmiyor” veya “personel eksik” gibi olağan işletme ihtiyaçları tek başına 42. madde anlamında zorunlu neden değildir. İstisnanın uygulanabilmesi için acil ve olağan dışı bir durum bulunmalıdır.

Olağanüstü Hâllerde Fazla Çalışma

İş Kanunu’nun 43. maddesi, seferberlik sırasında ve yurt savunmasının gereklerini karşılayan işyerlerinde Cumhurbaşkanına günlük çalışma süresini artırma yetkisi verir. Bu hüküm günlük çalışma hayatında nadiren karşılaşılan istisnai bir düzenlemedir.

Onayınız Olsa Bile Fazla Mesai Yaptırılamayacak Kişiler ve İşler

Fazla Çalışma Yönetmeliği ve ilgili özel düzenlemeler uyarınca bazı kişiler ile işler bakımından fazla çalışma yasaktır veya özel sınırlamalara tabidir. Bunlar arasında şunlar yer alır:

  • 18 yaşını doldurmamış işçiler,
  • Sağlığının fazla çalışmaya elvermediği hekim raporuyla belgelenen işçiler,
  • Gebe, yeni doğum yapmış ve emziren çalışanlar bakımından ilgili özel mevzuatta korunan dönemler,
  • Kısmi süreli çalışanların fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yapması,
  • Sağlık kuralları bakımından günde 7,5 saat veya daha az çalışılması gereken işler,
  • Kanundaki özel sektör istisnaları saklı kalmak üzere gece döneminde yürütülen ve 7,5 saati aşan çalışmalar,
  • Maden ocakları, tünel ve kanalizasyon gibi yer altı veya su altı işleri; zorunlu ve olağanüstü hâllere ilişkin istisnalar saklıdır.

Çalışanın yaptığı iş, vardiya düzeni, sağlık durumu ve tabi olduğu özel mevzuat birlikte değerlendirilmelidir. Yazılı onay, kanunun emredici sağlık ve güvenlik sınırlarını ortadan kaldırmaz.

Onaysız Yaptırılan Fazla Mesainin Ücreti Ödenir mi?

Evet. İşverenin yazılı onay almamış olması, işçinin fiilen yaptığı fazla çalışmanın ücretini ortadan kaldırmaz. Onay şartı işçiyi korumak için getirilmiştir; bu kurala uyulmaması işçinin aleyhine yorumlanamaz. İşveren, ispatlanan fazla çalışma süresinin zamlı ücretini ödemekle yükümlüdür. Onaysız fazla çalışma yaptırılması ayrıca idari yaptırım doğurabilir.

Fazla çalışma ücretinin ödenmemesi, koşulları oluştuğunda İş Kanunu’nun 24/II-(e) maddesi uyarınca işçiye haklı nedenle fesih imkânı verebilir. Ancak işçi, fesih iradesini ve sebebini doğru biçimde açıklamalı; ücret alacağını çalışma kayıtları, yazışmalar, bordrolar ve diğer delillerle desteklemelidir. Kıdem ve ihbar hesabını yaklaşık olarak görmek için kıdem ve ihbar tazminatı hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.

Fazla çalışma alacağı dava konusu yapılacaksa talep türü, miktarlandırma ve zamanaşımı güncel usul kurallarına göre belirlenmelidir. Bu konuda işçilik alacaklarında belirsiz alacak davasına ilişkin rehberimiz de incelenebilir.

Fazla Mesaiye Kalmak İstemiyorsanız Ne Yapmalısınız?

  1. Özlük dosyanızı ve sözleşmenizi kontrol edin. İş sözleşmesinde veya ayrı bir belgede fazla çalışma onayı bulunup bulunmadığını öğrenin; imzaladığınız belgelerin örneğini isteyin.
  2. Onayınızı yazılı olarak geri alın. Tarihli ve imzalı dilekçeyi evrak kaydına verin veya noter, KEP ya da iadeli taahhütlü posta gibi ispatlanabilir bir yöntem kullanın. Bildirim 30 gün sonra hüküm doğurur.
  3. Sözlü tartışmadan kaçının. Talebin hukuka aykırı olduğunu düşünüyorsanız tutumunuzu sakin ve yazılı şekilde açıklayın. Üslup veya başka davranışlar ayrı bir disiplin uyuşmazlığına dönüşebilir.
  4. Çalışma kayıtlarını saklayın. Giriş-çıkış kayıtları, puantajlar, servis saatleri, mesajlar, e-postalar ve görev talimatları fazla çalışma alacağının ispatında önem taşır.
  5. Fesih hâlinde süreyi kaçırmayın. İşe iade talebi bakımından fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvuru gerekir. Süre ve başvuru sonrası adımlar için işe iade başvurusu rehberimizi inceleyebilirsiniz.

Sonuç

Fazla mesai, işverenin her durumda tek taraflı olarak dayatabileceği bir yükümlülük değildir. Zorunlu nedenler ve olağanüstü hâller dışındaki fazla çalışma için işçinin yazılı onayı gerekir. İşçi, önceden verdiği onayı 30 gün önceden yazılı bildirimde bulunarak geri alabilir.

Buna karşılık iş sözleşmesinde geçerli bir onay maddesi bulunması, fazla çalışma talebinin hukuka uygunluğu ve ret davranışının sürekliliği fesih değerlendirmesini değiştirebilir. Bu nedenle onay belgesini, çalışma kayıtlarını ve işveren yazışmalarını saklamak; fesih veya ücret uyuşmazlığında süresinde hukuki destek almak önemlidir.

Fazla Mesai Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Fazla mesaiye kalmazsam işveren beni tazminatsız çıkarabilir mi?
Her ret otomatik olarak tazminatsız fesih sebebi değildir. Yazılı onayın bulunup bulunmadığı, onayın geri alınıp alınmadığı, talebin hukuka uygunluğu, işçiye açık hatırlatma yapılıp yapılmadığı ve davranışın tekrarı birlikte değerlendirilir.
Sözlü olarak “kalırım” dedim, bu onay sayılır mı?
Yönetmelik fazla çalışma onayının yazılı olmasını arar. Sözlü kabul yazılı onayın yerini tutmaz; buna karşılık fiilen çalışılan fazla saatlerin ücretini talep etme hakkı devam eder.
Fazla mesai onayımı ne zaman geri alabilirim?
Onay her zaman geri alınabilir. İşverene 30 gün önceden yazılı bildirim yapılmalıdır; geri alma işverenin kabulüne bağlı değildir ve 30 günlük sürenin sonunda hüküm doğurur.
İşveren “acil sipariş var” diyerek onaysız fazla mesai isteyebilir mi?
Olağan sipariş artışı, iş yoğunluğu veya personel eksikliği tek başına zorunlu neden sayılmaz. Onaysız çalışma istisnası; arıza, acil onarım veya yangın ve sel gibi olağan dışı durumlarla sınırlıdır.
Yılda en fazla kaç saat fazla mesai yapılabilir?
İş Kanunu’nun 41. maddesi kapsamındaki normal fazla çalışma toplamı, her işçi için yılda 270 saati geçemez. Sınır işyerinin toplamına göre değil, işçi bazında uygulanır.

UYARI

Bu yazı; fazla çalışma onayı, onayın geri alınması, fazla mesaiyi reddetmenin feshe etkisi, fazla çalışma ücretleri ve yasal sınırlar hakkında genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Her iş sözleşmesinin içeriği, işyeri uygulaması, fesih gerekçesi ve delil durumu farklıdır. Burada yer alan bilgiler hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Hak kaybı yaşamamak için somut olayınıza ilişkin güncel değerlendirme almanız önerilir. Mevzuat ve uygulama zaman içinde değişebilir. Yazımız hakkındaki soru ve görüşleriniz için iletişim sayfamızdaki kanallardan ya da sohbet butonundan bize ulaşabilirsiniz.

Avukat Veysel Meral

Yazar: Av. Veysel Meral

Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu olup Kocaeli Barosuna kayıtlı olarak Gebze’de avukatlık yapmaktadır. SMK Hukuk Bürosunun kurucu ortağı olarak özellikle iş hukuku ile icra ve iflas hukuku alanlarında hukuki destek sağlamaktadır.

WhatsApp İle Ulaşın
Yukarı Çık